Je staat in de schuur, olievlek op je broek, en je vraagt je af waarom je Puch of Kreidler eigenlijk een ketting heeft en geen riem. Veel moderne scooters rijden op een V-snaar, maar bij de meeste oldtimers zit er gewoon een ketting om het tandwiel. Toeval is dat niet.
Hoe een kettingaandrijving werkt
Een kettingaandrijving is in principe eenvoudig. De motor drijft een klein tandwiel aan, het ritzel (voortandwiel), en dat tandwiel grijpt in de schakels van de ketting. Die ketting loopt naar een groter tandwiel op het achterwiel, het kettingwiel of kroondeel. De verhouding tussen beide tandwielen bepaalt de overbrengingsverhouding: hoe groter het verschil in tandaantal, hoe lager de topsnelheid maar hoe meer trekkracht.
De ketting zelf bestaat uit binnenste en buitenste schakels die om de pennen draaien. Bij een goed onderhouden ketting is het contact tussen tand en schakel metaal op metaal, met een laagje smeermiddel ertussen. Dat klinkt ruw, maar in de praktijk is het een betrouwbaar systeem dat al meer dan een eeuw meegaat in de fietsindustrie en later ook in de brommerwereld.
De kracht wordt direct en vrijwel verliesvrij overgebracht. Er zit nauwelijks slip in het systeem. Dat maakt de kettingaandrijving efficiënt, zeker op de bescheiden vermogens van een klassieke brommer.
Hoe een riemaandrijving werkt
Bij een riemaandrijving loopt er een platte of trapeziumvormige riem, de V-snaar, tussen twee schijven. Die schijven heten variomatoren of kortweg varioschaatsen. Het bijzondere aan veel riemaandrijvingen is dat ze continu variabel zijn: de schijven kunnen van diameter wisselen, waardoor de overbrengingsverhouding automatisch meebeweegt met het toerental. Dat is het principe achter de CVT (Continuously Variable Transmission), de continu variabele transmissie.
Op klassieke brommers met een riem, zoals bepaalde Italiaanse modellen uit de jaren zestig en zeventig, was de uitvoering soms eenvoudiger dan de moderne CVT. Er was wel degelijk al variatie ingebouwd, maar de techniek was minder verfijnd dan op hedendaagse scooters. De riem loopt in een gesloten behuizing, wat hem beschermt tegen vuil en water.
Het nadeel van een riem is dat er altijd enig slip optreedt. Onder hoge belasting, bij optrekken of bergop rijden, kan de riem iets wegschuiven. Dat kost vermogen. Bovendien is een riem gevoeliger voor extreme hitte en voor slijtage als hij te strak of te los staat.
Waarom de meeste oldtimers een ketting hebben
Als je kijkt naar de klassieke brommermerken uit de gouden jaren, de periode van ruwweg 1950 tot 1980, dan valt op dat verreweg de meeste modellen een ketting gebruiken. Puch, Kreidler, Zündapp, Batavus, Sparta: allemaal ketting. Dat heeft meerdere redenen.
Ten eerste was de productietechniek voor kettingen al volledig uitontwikkeld. De industrie had decennialang ervaring met het maken van betrouwbare, betaalbare kettingen voor fietsen. Die kennis was eenvoudig door te trekken naar lichtgemotoriseerde voertuigen. Een riem met variator was technisch ingewikkelder en duurder om te produceren.
Ten tweede paste een ketting beter bij de rijdersgroep. Brommers werden gereden door mensen die zelf wilden sleutelen. Een ketting kun je zelf spannen, smeren, een schakel vervangen en als het echt nodig is zelfs in de berm repareren. Aandrijftechnisch is het systeem voor de doe-het-zelver transparant: je ziet wat er gebeurt, je kunt meten of de ketting doorhangt, je kunt het kettingspel (de vrije slag van de ketting) instellen met een moer.
Daar komt bij dat de vermogens van klassieke brommers laag waren, doorgaans tussen de één en vier pk. Op dat vermogensniveau presteert een ketting uitstekend. Er is geen reden om over te stappen op een complexer systeem als het eenvoudige systeem prima werkt.
De praktische verschillen op een rij
Als je beide systemen naast elkaar legt, zijn er een paar duidelijke verschillen die je als sleutelaar direct merkt:
- Onderhoud ketting: regelmatig smeren (elke 300 tot 500 kilometer), spanning controleren, na verloop van tijd vervangen als de ketting uitgerekt is
- Onderhoud riem: minder frequent, maar de riem zit vaak in een gesloten behuizing die je moet openen om hem te inspecteren; bij slijtage is de riem als geheel vervangen
- Geluid: een ketting maakt een herkenbaar tikgeluid als hij te droog is of doorhangt; een riem loopt stiller
- Slijtagepatroon: een ketting slijt samen met de tandwielen; vervang je alleen de ketting en niet de tandwielen, dan past de nieuwe ketting slecht op de oude tanden
- Beschikbaarheid onderdelen: voor de meeste klassieke brommers zijn kettingen en bijbehorende tandwielen nog altijd leverbaar; riemen voor specifieke oldtimer-uitvoeringen zijn soms lastiger te vinden
- Gewicht: een ketting is zwaarder dan een riem, maar op een brommer van 50 kilo merk je dat nauwelijks
- Efficiëntie: een goed gesmeerde ketting heeft een mechanisch rendement van 97 tot 99 procent; een riem zit daar iets onder, afhankelijk van spanning en conditie
Als je actief bezig bent met aandrijftechniek en meer wilt weten over transmissieprincipes in het algemeen, hier vind je alles over aandrijftechniek van eenvoudig tot complex.
Onderhoud en restauratie in de praktijk
Stel je voor: je hebt een Kreidler Florett uit 1971 op de werkbank. De ketting hangt door, de tandwielen zien er grijs en dof uit. Wat doe je?
Eerst check je het kettingspel. Dat doe je door de ketting halverwege tussen ritzel en kettingwiel op en neer te bewegen. Bij de meeste klassieke brommers mag de vrije slag niet meer dan 10 tot 15 millimeter bedragen. Zit er meer speling in, dan span je de ketting bij door de achteras naar achteren te schuiven via de spanmoeren. Let er wel op dat je beide kanten gelijkmatig aanspant, anders loopt het achterwiel scheef.
Daarna smeer je de ketting. Gebruik geen WD-40 als smeermiddel. WD-40 is een waterverdrager en lost vuil op, maar het is geen smeervet. Gebruik een echte kettingspray of ouderwets kettingvet. Breng het aan op de binnenkant van de ketting, zodat het tussen de schakels en pennen trekt. Draai het wiel langzaam rond terwijl je smeert.
Kijk daarna naar de tandwielen. Een versleten tand heeft een haakvorm gekregen in plaats van een symmetrische punt. Dat is het moment om te vervangen. Doe je dat niet, dan vreet een nieuwe ketting zich in no time kapot op de oude tanden. Een compleet kettingset, ketting plus ritzel plus kettingwiel, is voor de meeste klassieke brommers voor weinig geld te bestellen bij gespecialiseerde onderdelenhandelaren of via de beurs.
Bij een brommer met riemaandrijving is het verhaal anders. Hier open je de variatorbehuizing, trek je de riem van de schijven en meet je de breedte van de riem. Een riem die smaller is geworden door slijtage verliest grip en geeft minder nauwkeurige variatie. Vervang hem dan als geheel. Controleer ook de schijfoppervlakken op groeven of beschadigingen. Een beschadigde schijf slijt een nieuwe riem snel op.
Veelgestelde vragen over kettingaandrijving en riemaandrijving
Kan ik een ketting vervangen door een riem op mijn klassieke brommer?
In theorie is het mogelijk, maar in de praktijk is het een ingrijpende ombouw. De motorbehuizing, de positie van de as en de bevestigingspunten zijn ontworpen voor één systeem. Op een brommer die af fabriek een ketting heeft, zou je de complete aandrijflijn moeten aanpassen voor een riemaandrijving. Dat is technisch complex en kostbaar. De meeste restaurateurs kiezen er dan ook voor om bij het originele systeem te blijven. Het behoud van de originele configuratie telt ook mee bij keuring en historische waarde.
Hoe vaak moet ik de ketting van mijn oldtimer smeren?
Als vuistregel geldt elke 300 tot 500 kilometer, of vaker als je in de regen hebt gereden. Water spoelt het smeervet weg en versnelt roestvorming in de schakels. Na een regenbui is het verstandig om de ketting droog te deppen en direct opnieuw in te smeren. Gebruik je de brommer alleen voor toertochten in de zomer, dan is smeren voor en na elke rit een goede gewoonte. Een droge ketting hoor je: het tikt en piept. Wacht niet tot dat moment.
Waarom zijn riemen op oldtimers moeilijker te vinden dan kettingen?
Kettingen zijn gestandaardiseerd. De maat, uitgedrukt in de steek (de afstand tussen twee pennen), is voor veel klassieke brommers dezelfde als voor fietsen of lichte motoren. Dat maakt ze breed leverbaar. Riemen zijn maatwerk: de breedte, de lengte en het profiel verschillen per model en per fabrikant. Voor een populair Italiaans scootermodel uit de jaren zeventig is een riem soms nog te vinden, maar voor een obscuur merk uit een kleine oplage wordt het lastig. Gespecialiseerde beurzen en Europese onderdelenimporteurs zijn dan je beste kans.
